Je hoeft maar één ding te leren in het leven: overleven. Dat lukt prima als je voldoende middelen verzamelt zoals voedsel, geld en onderdak. Die kun je bij elkaar jagen of roven, maar voor sociale wezens als mensen werkt ruilen beter. Ruil spierkracht of kennis voor geld, ruil geld weer voor ander handig spul. Goed kunnen ruilen is een vaardigheid die in veel variaties voorkomt. Die vaardigheid bestaat uit een combinatie van de te ruilen kennis, communicatie, uitstraling en timing. Je leert het in lessen en in de praktijk. Het leven als leerschool. Niet in je uppie, dan ontgroei je het stadium van eenzame wolf niet. Maar samen leren, samen werken.

Mijn schoonvader Joop overleed onlangs. Als ervaren ambachtsman vroeg hij zich de laatste dagen af waar al zijn kennis en vaardigheid zou blijven. Zou dat allemaal met hem verdwijnen?Bioloog Richard Dawkins heeft het antwoord. Hij ziet de mens als overlevingsmachine, die zich zoveel mogelijk voortplant via genetisch materiaal, genen dus. Maar als homo sapiens (de verstandige mens) dragen we wat we weten en vinden over via memen, eenheden van culturele overdracht die zich dankzij ons brein verspreiden. Homo sapiens is een uiterst slimme na-aper. We zijn meesters in het overnemen, nadoen, toepassen en transformeren van de kennis en cultuur van anderen. Taal, techniek en inzicht verspreiden zich via memen zoals genen onze fysieke eigenschappen doorgeven. Zo leven inzichten verder. Zo worden mensen wijzer. Zo leren we nog beter – en prettiger- overleven.

De voorwaarde is uiteraard, dat je sociaal leeft. Wie niets met anderen te maken wil hebben, kan niet meer leren dan wat er langs het eigen horizonnetje schuift. Leren is geen lineair proces dat uit een boekje of zoekmachine rolt via index of zoekveld. Van leersituaties leer je altijd wat, al was het maar hoe iets niet moet. Kijken hoe anderen het doen, het gesprek aangaan over wat er beter kan, snuffelen aan de handigheidjes van de ervaren man/vrouw, die in geen enkel boekje staan. Na vijf minuten bij een muzikant kijken hoe deze met het programma Ableton Live werkte, wist ik in één keer meer dan het halve boek dat ik er al over had gelezen. Samen werkt.

Wie iets wil weten, zoekt iemand op die er wat van weet. Wil je muziek maken, zoek andere muzikanten om mee te spelen. Slimme mensen zoeken slimme mensen, en wachten niet tot de noodzaak ontstaat iets bij Google in te typen. Alsof je pas aan de stamoudste vraagt wat voor dieren dat toch zijn, als de wolven de kinderen het kamp uitslepen. Too little, too late. Daarmee red je het niet. Samen werkt. Kennis is meer dan handigheidjes en weetjes op een rij. Kennis moet je zien, horen, ervaren. De meeste essentiële kennis voor het leven is vaak een onverwachte bijvangst van een leerproces. Een verrassend inzicht, een pakkend voorbeeld, iets waarmee jouw brein een uniek verband legt met andere inzichten die je al had. Zo word je wijzer. Slimmer.

Het is schoonvader Joop nooit gelukt om me uit te leggen hoe je een zwaluwstaartverbinding maakt. Ik ben dan ook niet zo van hout en metaal. Maar de manier waarop hij werkte, in alle rust zijn werkplek organiseerde op de uit te voeren job, focus hield, om altijd tot een goed eindresultaat te komen: dat maakte indruk op me. Stukjes schoonvader, essentiële memen, die via mij verder gaan naar anderen, later, elders. Te zien aan de enorme hoeveelheid mensen bij zijn afscheid, zijn dat niet de enige memen die een vruchtbare voedingsbodem vonden. Om nog maar te zwijgen over de memen bij de nog grotere groep die er om welke reden dan ook niet bij kon zijn.

Ga altijd op zoek naar nieuw inzicht. Geef door wat je hebt. Dan blijft iets van je voor altijd leven.

LINKS

• Bioloog Richard Dawkins (‘The selfish gene’) over wat memen eigenlijk zijn…
• Leren door kijken en nadoen- we beginnen er al vroeg mee.
• Coach Marrie Rietveld vertelt hoe leerzaam na-apen op latere leeftijd is.